1915’in ilk günü, Avustralya’nın Broken Hill kasabası yakınlarında, hareket halindeki tren katarına kayalıklardan ateş açılır.
Yeni yıl pikniğine gitmekte olan kasabalıların silah seslerini ilk anda yılbaşı kutlamalarının devamı sandıkları saldırıda biri çocuk altı kişi olay yerinde can verir, yedi kişi de yaralanır. Saatler süren çatışmadan sonra iki saldırgan ölü olarak ele geçirilir.
Ateş açanlar aynı kasabadan, dondurmacılık, kasaplık, deve çobanlığı ve imamlık yapan 40’lı 50’li yaşlarda Afgan asıllı Gül Muhammed ve Molla Abdullah’tır.
***
Olay Avustralya basınına, İki Türkün trenle pikniğe gitmekte olan ailelere ateş açtığı, katliamda çok sayıda ölü ve yaralı bulunduğu, saldırganların üstünden ‘Türklerin Avustralya’ya savaş ilan ettiğini’ bildiren bir mektup ve Osmanlı bayrağı çıktığı başlıklarıyla yansımıştır.
1914 yılında Osmanlı İmparatorluğuna savaş ilan eden İngilizler, sömürgelerden asker istemiş, Sultan Reşat da düşmana karşı dünya çapında cihat çağrısında bulunmuştu.
Gazeteler buna dayanarak, Türklerin İngilizlere asker desteği sağladığı için Avustralya’ya savaş ilan ettiğini, demiryollarını tahrip edip vagonları raydan çıkardığını, karakol basıp, onlarca askeri yaraladığını, sivilleri katlettiğini kaydetmiştir.
***
Askerliğin zorunlu olmadığı Avustralya’da gönüllü başvurusu sayısı düşüktür.
Bölge halkının savaş karşıtı olduğu, ‘bu bizim savaşımız değildir’ diyerek asker konvoylarını taşlayıp, protesto ettiği bu nedenle yerel yöneticilerin İngilizlere karşı mahcubiyet içinde olduğu söylenmektedir.
Kasaba halkı, kayıplarının öcünü Türk bulamadıkları için Almanlardan almıştır. Savaşta Osmanlılarla birlikte olan Alman yoğun kasabalara saldırılmış, işyerleri ablukaya alınıp tahrip edilmiş, sivil itaatsizlikler, toplu tutuklama ve gözaltılar yaşanmıştır.
Broken Hill olayı ‘‘mahcup’’ yöneticilerin imdadına yetişmiş, heyecanlı Avustralya ve Yeni Zelandalı gençler uzun kuyruklar halinde askere yazılmış, on binlercesi cepheye gitmiştir.
***
Melburn Başkonsolosluğundaki görevimin ilk günlerinde, Kıbrıslı Türk yazar Türkay Ilıcak’ın Melburn’de yayınlanan ‘‘İki Türk’ün Avustralya’ya Savaş İlanı’’ kitabını okumuştum. Broken Hill vakası bu kitaptan sonra duyulmaya ve Türkiye’de de gündem oluşturmaya başlamıştır.
Avustralya makamları ayrıntılı resmi bilgi, belge yayınlamadığı için, zaman içinde çok farklı versiyonları duyulan, araştırmalara, makalelere konu olan, filmleri yapılan Broken Hill vakası günümüzde de gizemini korumaktadır.
***
Bazı kaynaklar, Osmanlı tebaası iki Afgan göçmeni Alman Şehir kulübünün provoke ettiğini, amacın Avustralyalıları savaşa girmekten vazgeçirmek olduğunu iddia etmiştir. Her ikisi de afyon müptelası olan saldırganlardan imam olanı, mescit bahçesinde izinsiz kurban kestiği için aranmaktadır. Yoksul ve çaresiz iki göçmenin silah ve mühimmatı nasıl ele geçirebildikleri de sual konusudur.
Bir yerel yetkili, Avustralya’ya savaş ilan edilen mektubun ve Osmanlı bayrağının saldırganların üzerinde değil, olaydan üç gün sonra civar kayaların kovuğunda bulunduğunu, canlı yakalanabilecek iken ölü ele geçirilmelerinin tercih edildiğini öne sürmüştür.
Başka bir anlatım ise, Broken Hill vakasının İngilizlerle Avustralyalıların ortak projesi olduğu, amacın milliyetçi duyarlılık yaratarak daha fazla gönüllü asker toplamak olduğu ve bunun başarıldığı şeklindedir.
***
Melburn ve Sydney’de yerleşik bazı Türk dernekleri 1990’larda Broken Hill’de bir Türk anıtı yapılması için girişimlerde bulunmuştur.
Tarihçi Büyükelçimiz Bilal Şimşir döneminde gündeme giren konu, Avustralya tarafının isteksizliği, olayın kamuoyuna sivillerin öldürüldüğü terörist bir eylem olarak yansımış olması ve saldırganların milliyetine ilişkin tartışmalar karşısında proje olarak ilerlememiştir.
***
Avustralya resmi makamları bu acı olayın unutulmasını tercih eder görünmekte ve sessizliğini korumaktadır.
Polis ve hastane kayıtlarının büyük bölümünün olay ertesinde çıkan bir yangında kül olduğu, kayalıklarda ve şehir müzesinde döneme ait birkaç obje dışında bilgi ve belge bulunmadığı bildirilmektedir.
İki Afgan asıllının nereye defnedildiği gizli tutulmuştur.
Çanakkale Savaşları ve Anzak’ın 100 yılı olan 2015’de dünyada birçok merkezde anma törenleri düzenlenirken Broken Hill’de tören yapılmamıştır.
Üzerinden bir asır geçmiş olmasına rağmen Broken Hill halen esrarını korumakta, hatta yeni ilavelerle hikayesi zaman içinde giderek daha da zenginleşmektedir.
***
Broken Hill vakası, Avustralya tarihindeki ‘ilk terör eylemi’ ve büyük dünya savaşının Avustralya kıtasına fiilen sıçraması olarak nitelenmektedir.
Avustralya’nın ‘ilk siyasi suikastı’ ise 1980 yılında Başkonsolos Şarık Arıyak ve Ataşe Engin Sever’in şehit edildiği Ermeni teröristlerin saldırısıdır. Avustralya Emniyeti, 40 yıldır aydınlatılamayan bu dosyayı günümüzde yeniden açarak bilgi vereceklere para ödülü ilan etmiştir.
Malumlarıdır, Avustralya, Çanakkale Savaşlarından kaynaklanan ulus bilinci ile bir devlet olarak doğmuştur. 1915 Gelibolu Kampanyası ve ANZAK ruhu Avustralya’yı günümüzde de bir arada tutan toplumsal tutkal ve yeni bir inanç olarak kabul edilmektedir.
